Uzmanlıklarım › Diz & Bacak › Patella Çıkığı
Diz kapağı çıkığı, diz kapağının uyluk kemiğinin alt ucundaki normal yuvasından çıkarak yer değiştirmesiyle oluşan yaygın bir diz yaralanmasıdır. Genellikle ani bir dönme hareketi, dengesiz bir iniş veya spor ya da diğer aktiviteler sırasında dize doğrudan darbe alınması sonucunda meydana gelir. Bu yaralanma ani diz ağrısına, şişliğe ve bacağı hareket ettirmede zorluğa neden olabilir. Bazı kişilerde dizin anatomik yapısındaki farklılıklar veya bağ hasarı nedeniyle tekrarlayan diz kapağı çıkıkları da görülebilir.
Bu makalede diz kapağı çıkığının ne olduğunu ve nedenlerini açıklıyoruz. Ayrıca çıkık türlerini, yaygın belirtileri, doktorların bu yaralanmayı nasıl teşhis ettiğini ve mevcut tedavi seçeneklerini öğreneceksiniz. Bunun yanı sıra hangi durumlarda ameliyat gerekebileceğini, iyileşme sürecini, olası komplikasyonları, tekrar çıkığı önleme yollarını ve hastaların sık sorduğu soruların yanıtlarını ele alıyoruz.
Muayene randevusu alarak ortopedi uzmanından profesyonel destek alın.
Diz kapağı çıkığı, patellanın uyluk kemiğinin alt ucundaki troklear oluk adı verilen normal yuvasından çıkarak yer değiştirmesiyle oluşur. Diz kapağı genellikle dizin dış tarafına doğru kayar ve uyluk kemiğiyle olan normal hizalaması bozulur. Bazen kendiliğinden eski konumuna döner, bazen de bir sağlık uzmanının müdahalesiyle yerine oturtulması gerekir.
Diz kapağının yer değiştirmesinin iki temel türü vardır:
Diz kapağı çıkığı ilk kez ani bir yaralanma sonrasında meydana gelebilir. Dizdeki altta yatan instabilite devam ederse tekrarlayan çıkıklar görülebilir. Diz kapağını destekleyen bağların, özellikle medial patellofemoral bağın (MPFL) hasar görmesi, yeniden çıkık yaşanma riskini artırabilir. Troklear oluğun sığ olması veya diz kapağının normalden daha yukarıda konumlanması gibi anatomik faktörler de diz kapağı instabilitesine yol açabilir.
Patella olarak da adlandırılan diz kapağı, dizin ön kısmında bulunur ve uyluk kemiğinin alt ucundaki bir oluk içinde hareket eder. Bu hareket, kuadriseps kaslarının yürürken, koşarken ve diğer aktiviteler sırasında dizi düzleştirmesine yardımcı olur. Birden fazla kemik, bağ, tendon ve kas birlikte çalışarak diz kapağının doğru hizalanmasını sağlar ve aşırı hareket etmesini önler.
Diz kapağının stabilitesini sağlayan başlıca yapılar şunlardır:
Bu yapılar birlikte çalışarak, diz hareket ederken diz kapağının doğru hizasını koruyabilmesini ifade eden patellofemoral stabiliteyi sağlar. Troklear oluktaki, destekleyici bağlardaki, kas kontrolündeki veya genel bacak hizalamasındaki sorunlar diz kapağının normal hareketini bozabilir. Bu durum özellikle dönme hareketleri veya ani yön değişiklikleri sırasında diz kapağı çıkığı riskini artırabilir.
Diz kapağı çıkığı; dönme hareketi, doğrudan darbe veya dizdeki mevcut instabilitenin diz kapağını normal konumundan çıkmaya zorlamasıyla meydana gelebilir. Bu yaralanmada diz kapağı genellikle yana doğru yer değiştirerek dizin dış tarafına kayar. Bazı kişilerde ciddi bir yaralanma sonrasında çıkık gelişirken bazı kişilerde diz anatomisi veya daha önce yaşanan bağ hasarları bu riski artırabilir.
Bazı hareketler ve yaralanmalar diz kapağının normal konumundan kaymasına neden olabilir.
Bazı kişilerde diz kapağının instabil hale gelmesini kolaylaştıran yapısal farklılıklar bulunur. Bu faktörler ilk kez çıkık yaşanması riskini artırabilir veya tekrarlayan çıkıklara katkıda bulunabilir.
Bu nedenler ve risk faktörleri aynı kişide birlikte görülebilir. Ani bir dönme hareketi, dizleri normalde stabil olan bir kişide çıkığı tetikleyebilir. Buna karşılık, anatomik farklılıkları bulunan bir kişide daha hafif bir hareket bile çıkığa neden olabilir. Altta yatan faktörlerin belirlenmesi, doktorların uygun tedaviyi seçmesine ve tekrarlayan diz kapağı instabilitesi riskini değerlendirmesine yardımcı olur.
Diz kapağı çıkıkları; diz kapağının ne kadar yer değiştirdiğine, hangi yöne kaydığına ve yaralanmanın ilk kez mi yoksa tekrarlayan şekilde mi meydana geldiğine göre sınıflandırılabilir. Bu sınıflandırmalar, diz kapağı instabilitesinin özelliklerini tanımlamaya ve tedaviyi etkileyebilecek faktörleri belirlemeye yardımcı olur.
Bu türler, yaralanmanın şiddetini tek bir ölçekte göstermekten ziyade diz kapağının yer değiştirmesinin farklı özelliklerini tanımlar. Doktor, en uygun tedaviyi belirlemek için çıkığın şeklini, eşlik eden bağ veya kıkırdak hasarını ve daha önce çıkık yaşanıp yaşanmadığını değerlendirir.
Diz kapağı çıkığı ani diz ağrısına, şişliğe, gözle görülür şekil bozukluğuna ve bacağı hareket ettirmede zorluğa neden olabilir. Belirtiler genellikle dönme hareketi, dengesiz yere iniş, düşme veya dize doğrudan darbe alınmasının ardından ortaya çıkar. Belirtilerin şiddeti, diz kapağının ne kadar yer değiştirdiğine ve yaralanmanın çevredeki bağlara, kıkırdağa veya kemiğe zarar verip vermediğine bağlıdır.
Diz kapağı çıkığının yaygın belirtileri şunlardır:
Belirtiler, tam diz kapağı çıkığı ile diz kapağının troklear oluktan yalnızca kısmen kaydığı subluksasyon durumunda farklılık gösterebilir. Bazen diz kapağı doktor muayenesinden önce kendiliğinden normal konumuna döner. Bu durumda gözle görülür şekil bozukluğu artık mevcut olmayabilir.
Diz kapağı çıkığı ani ağrıya, şişliğe ve dizi hareket ettirmede zorluğa neden olabilir. Yaralı bacağınızı korumalı ve diz kapağı kendiliğinden normal konumuna dönse bile acil tıbbi değerlendirme almalısınız. Diz kapağı yeniden normal görünse bile yaralanma çevresindeki bağlara, kıkırdağa veya kemiğe zarar vermiş olabilir.
Tıbbi yardım alana kadar aşağıdaki adımları uygulayın.
Bu uyarı işaretleri, acil tedavi gerektiren ciddi bir yaralanmaya işaret edebilir. Sağlık uzmanı kan dolaşımını, sinir fonksiyonlarını, kemiklerin hizalanmasını ve bağ ya da kıkırdakta oluşabilecek hasarları değerlendirebilir.
Diz kapağının kendiliğinden yerine dönmesi, yaralanmanın hafif olduğu anlamına gelmez. Erken tıbbi değerlendirme, eşlik eden yaralanmaların belirlenmesine ve tedavi ile iyileşme sürecinin doğru şekilde planlanmasına yardımcı olur.
Doktorlar diz kapağı çıkığını; yaralanmanın nasıl meydana geldiğini değerlendirerek, diz muayenesi yaparak ve gerekli görüntüleme yöntemlerini kullanarak teşhis eder. Bu değerlendirmeler çıkığı doğrulamaya, diz kapağının konumunu incelemeye ve çevredeki bağ, kıkırdak veya kemik hasarlarını belirlemeye yardımcı olur. Elde edilen bulgular en uygun tedavinin planlanmasını da sağlar.
Doktorunuz yaralanmanın nasıl meydana geldiğini ve sonrasında hangi belirtilerin ortaya çıktığını sorar. Bu bilgiler olası nedeni belirlemeye ve diz kapağının daha önce yerinden çıkıp çıkmadığını değerlendirmeye yardımcı olur.
Doktorunuz şu soruları sorabilir:
Yanıtlarınız, doktorun yaralanma mekanizmasını anlamasına ve tekrarlayan diz kapağı instabilitesi olasılığını değerlendirmesine yardımcı olur.
Doktorunuz dizde şişlik, morarma, hassasiyet, şekil bozukluğu ve diz kapağının anormal konumda olup olmadığını değerlendirir. Ayrıca medial patellofemoral bağın (MPFL) yaralanabileceği patellanın iç kenarını da kontrol edebilir.
Fizik muayene şu değerlendirmeleri içerebilir:
Doktorunuz yaralanmayı kötüleştirebilecek zorlayıcı hareketlerden kaçınır. Bazı stabilite testleri ağrı ve şişlik azalana kadar ertelenebilir.
Akut diz kapağı çıkığı şüphesinde genellikle röntgen çekilir. Röntgen görüntüleri kemiklerin hizalanmasını gösterir ve kırıkları veya yaralanma sırasında kopmuş olabilecek küçük kemik parçalarını ortaya çıkarabilir.
Doktorunuz önden, yandan ve diz kapağına özel açılardan röntgen görüntüleri isteyebilir. Bu görüntüler, diz kapağı instabilitesine katkıda bulunan anatomik özelliklerin belirlenmesine de yardımcı olabilir.
Röntgenin normal çıkması kıkırdak hasarını veya diğer yumuşak doku yaralanmalarını dışlamaz. Doktorunuz röntgende görülemeyen bir hasardan şüphelenirse ek görüntüleme yöntemleri gerekebilir.
MR, diz çevresindeki bağların, kıkırdağın ve diğer yumuşak dokuların ayrıntılı görüntülerini sağlar. Muayene bulguları veya belirtiler eklem içi hasara işaret ediyorsa doktorunuz bu incelemeyi önerebilir.
MR aşağıdaki hasarların belirlenmesine yardımcı olabilir:
Belirgin şişlik, devam eden ağrı veya kıkırdak ve kemik hasarı şüphesi olduğunda MR özellikle yararlıdır. Her hastanın MR çektirmesi gerekmez. Ancak bulgular eşlik eden bir yaralanmaya işaret ediyorsa doktorunuz bu incelemeyi önerebilir.
Doktorunuz kırıklar, kemik hizalanması veya dönme bozuklukları hakkında daha ayrıntılı bilgiye ihtiyaç duyduğunda bilgisayarlı tomografi (BT) isteyebilir. BT, tekrarlayan diz kapağı çıkığı yaşayan hastalarda cerrahi planlamayı etkileyebilecek anatomik faktörlerin değerlendirilmesine de yardımcı olabilir.
Doktorunuz görüntüleme yöntemlerini yaralanmanın özelliklerine, muayene bulgularına ve şüphelenilen yapısal sorunlara göre belirler. Tıbbi öykü, fizik muayene ve görüntüleme sonuçları birlikte değerlendirilerek hasarın boyutu belirlenir ve uygun tedavi planı hazırlanır.
Diz kapağı çıkığının tedavisinde amaç, diz kapağını normal konumuna döndürmek, ağrı ve şişliği azaltmak ve diz stabilitesini yeniden sağlamaktır. Tedavi yöntemi yaralanmanın şiddetine, eşlik eden hasarlara ve çıkığın daha önce yaşanıp yaşanmadığına bağlıdır. Ameliyat gerektiren ciddi kıkırdak veya kemik hasarı bulunmayan ilk çıkıkların çoğu cerrahi dışı yöntemlerle tedavi edilebilir.
Diz kapağı yerinden çıkmış halde kalıyorsa eğitimli bir sağlık uzmanı kapalı redüksiyon adı verilen işlemi uygulayabilir. Bu işlem sırasında doktor, diz kapağını dikkatli bir şekilde normal konumuna getirir. Gerektiğinde ağrıyı azaltmak için ilaç veya sedasyon uygulanabilir.
Eğitimli olmayan kişiler, gözle görülür şekilde yerinden çıkmış diz kapağını kesinlikle zorlayarak yerine oturtmaya çalışmamalıdır. Redüksiyon işleminden sonra doktor diz eklemini kontrol eder ve çevredeki bağlarda, kıkırdakta ve kemikte olası yaralanmaları değerlendirir.
İlk tedavi aşamasında ağrıyı azaltmaya ve yaralı dizi korumaya odaklanılır. Doktorunuz erken iyileşme sürecini desteklemek için çeşitli yöntemler önerebilir.
Bu yöntemler, diz iyileşmeye başlarken belirtilerin kontrol altına alınmasına yardımcı olur. Belirtilerin devam etmesi veya kötüleşmesi durumunda ek değerlendirme gerekebilir.
Erken iyileşme döneminde dizlik, atel veya koltuk değneği kullanılması dizin korunmasına yardımcı olabilir. Doktorunuz dizin stabilitesine, ağrıya ve eşlik eden yaralanmalara göre desteğin türünü ve kullanım süresini belirler.
Bazı hastaların kısa süreli desteğe ihtiyacı olurken bazı hastaların daha uzun süre korunması gerekebilir. Uzun süre hareketsiz kalmak eklem sertliğine ve kas güçsüzlüğüne neden olabilir. Tedavi planınız, uygun olduğunda dizin güvenli şekilde hareket ettirilmesine olanak sağlamalıdır.
Fizik tedavi; diz hareketlerini yeniden kazanmayı, kas gücünü artırmayı ve diz kapağının stabilitesini geliştirmeyi sağlar. Fizyoterapist, egzersizleri ağrıya, şişliğe ve iyileşme sürecine göre kademeli olarak başlatır.
Rehabilitasyon programı şu egzersizleri içerebilir:
Kas gücü, hareket kabiliyeti ve diz stabilitesi geliştikçe fizyoterapistiniz programı yeniden düzenler. Zorlayıcı aktivitelere çok erken dönmek, yeniden çıkık yaşama riskini artırabilir.
Diz kapağı çıkığı yaşayan her hastanın ameliyat olması gerekmez. Doktorlar, genellikle önemli bir ek hasarın bulunmadığı ilk çıkıklarda cerrahi dışı tedaviyi önerir. Yapısal yaralanmalar veya devam eden instabilite nedeniyle konservatif tedavinin yeterli olmadığı durumlarda ameliyat uygun olabilir.
Aşağıdaki durumlarda cerrahi değerlendirme gerekebilir:
Ameliyat kararı; görüntüleme sonuçlarına, belirtilere, yaşa, aktivite düzeyine, diz anatomisine ve kişisel hedeflere bağlıdır. Ortopedi uzmanınız her tedavi seçeneğinin yararlarını ve risklerini açıklayabilir.
Ameliyat gerektiğinde cerrah, diz kapağı instabilitesine neden olan temel soruna göre uygun işlemi seçer. Yaygın cerrahi seçenekler şunlardır:
Bazı hastalarda eşlik eden kıkırdak veya kemik yaralanmalarının da tedavi edilmesi gerekir. En uygun cerrahi yöntem; yaralanmanın özelliklerine, diz anatomisine ve instabilitenin derecesine bağlıdır.
Tedavinin temel amacı, dizin stabil şekilde çalışmasını yeniden sağlamak ve tekrar çıkık yaşama riskini azaltmaktır. İster yalnızca fizik tedavi ister ameliyat uygulansın, erken tıbbi değerlendirme ve kişiye özel rehabilitasyon planı iyileşme sürecine yön verir.
Diz kapağı çıkığı, diz kapağını çevreleyen kıkırdak, bağ ve kemik dokularında hasara neden olabilir. Bazı kişiler kalıcı sorun yaşamadan iyileşirken bazılarında devam eden ağrı, diz hareketlerinde kısıtlılık veya tekrarlayan instabilite gelişebilir. Komplikasyon riski ilk yaralanmanın şiddetine, eşlik eden hasarlara ve tekrar çıkık yaşanıp yaşanmadığına bağlıdır.
Olası komplikasyonlar şunlardır:
Bu komplikasyonlar gelişebilir ancak diz kapağı çıkığı yaşayan herkesi etkilemez. Uygun tıbbi değerlendirme, kişiye özel tedavi ve rehabilitasyon diz fonksiyonlarının yeniden kazanılmasına ve instabilitenin giderilmesine yardımcı olabilir.
Devam eden ağrı, tekrarlayan çıkık veya dizde kilitlenme yaşıyorsanız yeniden tıbbi değerlendirme alın. Bu belirtiler ek tedavi gerektiren başka bir yaralanmaya işaret edebilir.
Diz kapağı çıkığından sonra iyileşme süresi; yaralanmanın şiddetine, eşlik eden hasarlara, uygulanan tedaviye ve rehabilitasyon sürecindeki ilerlemeye bağlıdır. Ameliyatsız tedavi edilen ilk çıkıklarda günlük aktivitelere 6–8 hafta içinde dönülebilir. Yüksek etkili sporlara dönüş ise genellikle 3–4 ay veya daha uzun sürer. Tekrarlayan çıkıklar, ciddi kıkırdak yaralanmaları veya cerrahi tedavi iyileşme süresini 4–6 aya ya da daha uzun bir döneme uzatabilir.
İyileşme süreci genellikle birkaç aşamada ilerler. Her aşamanın süresi ağrıya, şişliğe, diz stabilitesine ve iyileşme durumuna göre değişir.
İlk aşamada amaç, yaralı dizi korurken ağrı ve şişliği azaltmaktır. Tedavide soğuk uygulama, uygun ağrı kesiciler, bacağı yüksekte tutma ve geçici diz desteği kullanılabilir. Yaralanmanın durumuna ve güvenli şekilde ağırlık verebilmenize bağlı olarak doktorunuz dizlik veya koltuk değneği önerebilir.
Ağrı ve şişlik azaldıkça hafif diz hareketlerine ve önerilen rehabilitasyon egzersizlerine başlayabilirsiniz. Bacağınıza ne zaman daha fazla ağırlık verebileceğinize ve dizlik kullanmaya devam edip etmeyeceğinize sağlık uzmanınız karar verir. Bu süreç diz stabilitesine ve eşlik eden yaralanmalara bağlıdır.
Fizik tedavi, diz hareketlerini yeniden kazanmayı ve kuadriseps, kalça ve gluteal kaslarını güçlendirmeyi hedefler. Denge ve koordinasyon egzersizleri de diz kapağının kontrolünü geliştirmeye yardımcı olur. Fizyoterapistiniz programı kas gücünüze, belirtilerinize ve egzersizlere verdiğiniz yanıta göre düzenler.
Komplikasyonsuz ilk diz kapağı çıkığı yaşayan birçok kişi 6–8 hafta içinde günlük aktivitelerine dönebilir. Koşma, zıplama, ani dönme ve diğer yüksek etkili aktiviteler dize daha fazla yük bindirir. Bu aktivitelere dönmek genellikle 3–4 ay veya daha uzun sürebilir.
Spor aktivitelerine yalnızca diziniz yeterli kas gücünü, stabiliteyi, hareket açıklığını ve fonksiyonel kontrolü yeniden kazandığında dönmelisiniz. Sağlık uzmanınız spora dönüşe hazır olup olmadığınızı değerlendirebilir ve yeni bir yaralanma riskini azaltmanıza yardımcı olabilir.
İyileşme süresi yaralanmanın özelliklerine ve gereken tedaviye göre farklılık gösterir.
Diz kapağı çıkığında patella yerinden çıkar. Gerçek diz eklemi çıkığında ise uyluk kemiği ile kaval kemiği arasındaki eklem bağlantısı bozulur. Gerçek diz eklemi çıkığı çok daha ciddi bir yaralanmadır ve kan damarlarına, sinirlere ve birden fazla bağa zarar verebilir. İyileşme süresi yaralanmaların durumuna ve gereken tedaviye bağlı olarak 9–15 ay veya daha uzun sürebilir.
Bu süreler kesin sonuçlar değil, genel tahminlerdir. İyileşme boyunca ortopedi uzmanınızın ve fizyoterapistinizin önerilerine uyun. Diziniz yeterli kas gücünü ve stabiliteyi kazanmadan zorlayıcı aktivitelere dönmek, yeniden çıkık yaşama riskini artırabilir.
Tekrar diz kapağı çıkığını önlemek için diz çevresindeki kasları güçlendirmek, hareket kontrolünü geliştirmek ve uygun bir rehabilitasyon programını takip etmek önemlidir. Tekrarlama riski ilk yaralanmanın şiddetine, daha önce çıkık yaşanmasına, bağ hasarına ve kişinin diz anatomisine bağlıdır. Bu yöntemler riski azaltmaya yardımcı olabilir ancak tekrar çıkık yaşanmayacağını garanti etmez.
Düzenli rehabilitasyon ve uygun hareket eğitimi, diz stabilitesini geliştirmeye ve tekrar çıkık riskini azaltmaya yardımcı olabilir. Daha önce tekrarlayan çıkıklar yaşadıysanız ortopedi değerlendirmesi, bu duruma katkıda bulunan faktörlerin belirlenmesini ve ek tedavi gerekip gerekmediğinin değerlendirilmesini sağlar.
Diz kapağı herhangi bir müdahale olmadan kendiliğinden normal konumuna dönebilir ve belirtiler zamanla hafifleyebilir. Ancak diz kapağı çıkığı şüphesinde mutlaka tıbbi değerlendirme yapılmalıdır. Çünkü eşlik eden bağ yırtıkları, kıkırdak hasarı veya kırıklar tedavi gerektirebilir. Diz kapağının kendiliğinden yerine dönmesi, dizin tamamen iyileştiği anlamına gelmez.
Spora dönüş; dizin kas gücüne, stabilitesine, hareket açıklığına ve fonksiyonel iyileşme düzeyine bağlıdır. Birçok hastanın yüksek etkili sporlara dönmeden önce üç ila dört ay veya daha uzun süre iyileşmesi gerekir. Doktorunuz veya fizyoterapistiniz fonksiyonel testlerle spora hazır olup olmadığınızı değerlendirmeli ve sporunuza özgü hareketleri güvenli şekilde yapabildiğinizi doğrulamalıdır.
Diz kapağı yerinden çıkmış halde kaldığında ağrı, şişlik ve instabilite nedeniyle yürümek zorlaşabilir veya mümkün olmayabilir. Bazı kişiler diz kapağı yerine döndükten sonra yürüyebilir. Ancak yürüyebilmek ciddi bir hasar bulunmadığı anlamına gelmez. Bir sağlık uzmanı yaralanmayı değerlendirene kadar yaralı bacağınıza ağırlık vermekten kaçının.
Diz kapağı çıkığı genellikle dizin ön veya dış tarafında ani ve şiddetli ağrıya neden olur. Ardından şişlik, hassasiyet ve bacağı bükme ya da düzleştirmede zorluk gelişebilir. Ağrının şiddeti kişiden kişiye değişir. Yalnızca ağrı düzeyine bakarak kıkırdak, bağ veya kemik hasarı olup olmadığı belirlenemez.
Diz kapağı çıkığı, patellanın uyluk kemiğinin alt ucundaki normal yuvasından çıkmasıdır. Gerçek diz eklemi çıkığında ise uyluk kemiği ile kaval kemiği arasındaki eklem bağlantısı bozulur. Diz eklemi çıkığı ciddi bir acil durumdur çünkü büyük kan damarlarına, sinirlere ve bağlara zarar verebilir.