Uzmanlıklarım › Diz & Bacak › Diz Artriti
Diz kireçlenmesi; ağrı, sertlik ve şişliğe neden olan yaygın bir eklem hastalığıdır. Diz ekleminin içindeki dokuları, kemiklerin birbiri üzerinde rahatça hareket etmesini sağlayan kıkırdak yapıyı da etkiler. Hastalık yaşla birlikte yavaş yavaş gelişebilir, daha önce geçirilmiş bir diz yaralanmasının ardından ortaya çıkabilir veya iltihaplı bir hastalığa bağlı olarak gelişebilir.
Bu makalede diz kireçlenmesinin başlıca türlerini, nedenlerini, belirtilerini ve tedavi seçeneklerini ele alıyoruz. Ayrıca doktorların hastalığı nasıl teşhis ettiğini, yaşam tarzı değişikliklerini, faydalı egzersizleri, ilaç tedavisini, diz protezi ameliyatını, iyileşme sürecini ve hastalığın ilerlemesini yavaşlatmanın yollarını açıklıyoruz. Ne zaman doktora başvurmanız gerektiğini öğrenebilir ve sık sorulan soruların yanıtlarını bulabilirsiniz.
Muayene randevusu alarak ortopedi uzmanından profesyonel destek alın.
Diz kireçlenmesi, diz ekleminin içindeki dokuları etkiler. Eklem kıkırdağının aşınmasına, eklem zarının iltihaplanmasına veya alttaki kemik yapısında değişikliklere neden olabilir. Bu değişiklikler ağrı, sertlik, şişlik ve diz hareketlerinde zorlanmaya yol açabilir.
En yaygın türü osteoartrittir. Diğer türleri arasında romatoid artrit, psoriatik artrit, gut artriti ve travma sonrası gelişen artrit bulunur. Her tür farklı şekilde gelişir ve farklı bir tedavi yaklaşımı gerektirebilir.
Belirtiler, artritin türüne ve eklemin ne ölçüde etkilendiğine bağlı olarak değişir. Bazı kişilerde hafif rahatsızlık görülürken bazılarında sürekli ağrı ve günlük aktiviteleri yapmada zorluk ortaya çıkabilir.
Diz, insan vücudundaki en büyük eklemdir. Temel olarak değiştirilmiş bir menteşe eklemi gibi çalışır ve bacağın bükülüp düzleştirilmesini sağlar. Bazı hareketler sırasında az miktarda dönme hareketine de izin verir.
Birkaç kemik, kıkırdak yapı, bağ ve yumuşak doku birlikte çalışarak vücut ağırlığını taşır ve eklemin stabilitesini sağlar.
Diz eklemi, hareketi ve eklem fonksiyonlarını destekleyen çeşitli yapılardan oluşur:
Femur, tibia ve patella dizin kemik yapısını oluşturur. Eklem kıkırdağı ve sinovyal sıvı, eklem yüzeylerinin rahatça hareket etmesini sağlar. Menisküsler basıncı dağıtırken bağlar hareket sırasında eklemin stabilitesini korur.
Bu yapılar sayesinde diz; yürüme, bükülme, merdiven çıkma ve ayakta durma gibi aktiviteler sırasında vücut ağırlığını taşıyabilir. Bu yapılarda meydana gelen hasar veya iltihaplanma, diz ekleminin normal işlevini bozabilir.
Diz eklemini etkileyebilen farklı artrit türleri vardır. Bu hastalıklar, altta yatan nedenleri ve eklem dokularını etkileme biçimleri bakımından birbirinden ayrılır. Başlıca türleri şunlardır:
Temel fark, her hastalığın nasıl geliştiğidir. Osteoartritte eklem kıkırdağı ve diğer dokular zamanla değişime uğrar. Romatoid ve psoriatik artritte bağışıklık sistemiyle ilişkili iltihaplanma görülür. Travma sonrası artrit eklem yaralanmasının ardından gelişirken gut artriti ve psödogut kristal birikiminden kaynaklanır.
Artritin hangi türde olduğunun belirlenmesi, doktorların en uygun tedavi yöntemini seçmesine yardımcı olur.
Diz kireçlenmesi farklı süreçler sonucunda gelişebilir. Bazı türleri eklemi zamanla etkilerken bazıları iltihaplanma veya yaralanma sonrası oluşan hasarla ilişkilidir.
Diz kireçlenmesine katkıda bulunan yaygın faktörler şunlardır:
Diz kireçlenmesinin altında yatan neden, hastalığın türüne göre değişir. Bu nedenin belirlenmesi, doktorların en uygun tedavi yöntemini seçmesine yardımcı olur.
Diz kireçlenmesi, eklem hareketlerini ve günlük aktiviteleri etkileyen çeşitli belirtilere neden olabilir. Belirtiler, artritin türüne ve eklemin ne ölçüde etkilendiğine bağlı olarak yavaş yavaş gelişebilir veya hastalığın alevlenme dönemlerinde ortaya çıkabilir.
Yaygın belirtiler şunlardır:
Diz kireçlenmesine bağlı ağrı genellikle diz ekleminin içinde veya çevresinde hissedilen derin ve künt bir sızı şeklindedir. Ağrının özellikleri, artritin türüne ve şiddetine göre değişebilir.
Yaygın ağrı şekilleri şunlardır:
Romatoid artrit veya psoriatik artrit gibi iltihaplı artrit türleri, uzun süren sabah sertliğine, sıcaklık artışına ve şişliğe neden olabilir. Birden fazla eklemi de etkileyebilir.
Yalnızca diz ağrısının bulunması artrit tanısı koymak için yeterli değildir. Menisküs yaralanmaları, bağ sorunları, tendinit ve bursit gibi başka rahatsızlıklar da benzer ağrılara neden olabilir. Altta yatan nedeni belirlemek için uygun bir tıbbi değerlendirme gerekir.
Doktorlar diz kireçlenmesini belirtilerinizi değerlendirerek, dizinizi muayene ederek ve gerektiğinde görüntüleme veya laboratuvar testlerinden yararlanarak teşhis eder. Bu değerlendirme, artritin türünü belirlemeye ve belirtilerinizin başka bir rahatsızlıktan kaynaklanıp kaynaklanmadığını anlamaya yardımcı olur.
Doktorunuz belirtilerinizi, ne zaman başladığını ve günlük aktivitelerinizi nasıl etkilediğini soracaktır. Şu konular hakkında bilgi almak isteyebilir:
Belirtilerinizin şekli ve ne kadar sürdüğü, artritin türü hakkında ipuçları verebilir. Örneğin osteoartrit genellikle aktivite sırasında artan ağrıya ve dinlenme sonrasında kısa süreli sertliğe neden olur. İltihaplı artrit türlerinde ise uzun süren sabah sertliği ve eklem şişliği görülebilir.
Doktorunuz etkilenen dizinizi muayene edebilir ve gerekirse diğer dizinizle karşılaştırabilir. Muayene sırasında şu değerlendirmeler yapılabilir:
Doktorunuz belirtilerinize ve muayene bulgularına göre görüntüleme veya laboratuvar testleri isteyebilir. Her test, diz eklemi hakkında farklı bilgiler sağlar.
Diz kireçlenmesi tanısı koymak için her testin yapılması gerekmez. Tıbbi öykü, fizik muayene ve röntgen çoğu zaman diz osteoartrisi tanısı için yeterlidir. İltihaplı artrit, kristal birikimine bağlı hastalık veya eklem enfeksiyonu şüphesinde ek testler gerekebilir.
Doğru tanı, doktorunuzun altta yatan rahatsızlığı belirlemesine ve uygun tedavi planını oluşturmasına yardımcı olur.
Diz kireçlenmesi tedavisinin amacı ağrıyı hafifletmek, eklem hareketlerini korumak ve günlük aktiviteleri yapabilme becerisini artırmaktır. Uygun tedavi yöntemi; artritin türüne, belirtilerin şiddetine, eklem hasarına, genel sağlık durumuna ve kişisel hedeflere göre belirlenir.
Doktorlar genellikle cerrahi dışı tedavilerle başlar. Bu yöntemler birçok kişinin belirtilerini kontrol altında tutmasına yardımcı olur. Diğer tedaviler yeterli rahatlama sağlamadığında ameliyat gündeme gelebilir.
Günlük alışkanlıklarda yapılacak değişiklikler diz üzerindeki yükü azaltabilir ve hareket etmeyi kolaylaştırabilir. Doktorunuz şu önerilerde bulunabilir:
Düzenli egzersiz, diz çevresindeki kasları güçlendirmeye, esnekliği korumaya ve eklem fonksiyonlarını desteklemeye yardımcı olur. Fizyoterapistiniz belirtilerinize ve fiziksel kapasitenize uygun bir egzersiz programı hazırlayabilir.
Yaygın egzersiz seçenekleri şunlardır:
Egzersizlere yavaş başlayın ve yoğunluğu kendinizi rahat hissettiğiniz seviyeye göre ayarlayın. Keskin ağrıya neden olan veya şişliği belirgin şekilde artıran hareketleri değiştirin.
Doktorlar ağrı ve iltihaplanmayı kontrol altına almak için ilaç tedavisi önerebilir. İlaç seçimi; tıbbi öykünüze, kullandığınız diğer ilaçlara ve belirtilerinizin şiddetine göre yapılır.
Yaygın ilaç seçenekleri şunlardır:
Doktor önerisi olmadan ağrı kesicileri düzenli olarak kullanmayın. Glukozamin, zerdeçal ve Boswellia gibi takviyelerin etkilerine ilişkin bilimsel kanıtlar sınırlıdır veya tutarlı değildir. Olası faydalarını ve risklerini doktorunuzla değerlendirin.
Egzersiz, yaşam tarzı değişiklikleri ve ilaçlar yeterli rahatlama sağlamadığında doktorlar eklem içi enjeksiyonları değerlendirebilir. Enjeksiyon seçimi, artritin türüne ve kişinin durumuna göre belirlenir.
Yaygın enjeksiyon seçenekleri şunlardır:
Bu tedaviler kaybedilen kıkırdağı yeniden oluşturmaz veya artriti tamamen iyileştirmez. Doktorunuz enjeksiyon tedavisinin durumunuza uygun olup olmadığını değerlendirebilir.
Uygun cerrahi dışı tedavilere rağmen diz ağrısı şiddetli şekilde devam ediyorsa doktorlar ortopedik cerrahi değerlendirme önerebilir. Artrit günlük aktiviteleri ve eklem fonksiyonlarını önemli ölçüde etkilediğinde ameliyat bir seçenek hâline gelebilir.
Uygulanabilecek cerrahi işlemler şunlardır:
Komplike olmayan diz osteoartritinde diz artroskopisi rutin olarak önerilmez. Araştırmalar, bu işlemin artrite bağlı ağrıda genellikle kalıcı bir fayda sağlamadığını göstermektedir.
Bazı diz artriti türlerinde yalnızca ağrıyı hafifletmek yerine altta yatan hastalığı hedefleyen tedaviler gerekir.
En uygun tedavi planı artritin türüne, belirtilere, eklem fonksiyonlarına ve kişisel hedeflere bağlıdır. Birçok kişi uygun tıbbi takip ve cerrahi dışı tedavilerle diz kireçlenmesini ameliyata gerek kalmadan kontrol altında tutabilir. Bu yöntemler yeterli rahatlama sağlamadığında ameliyat değerlendirilebilir.
Günlük alışkanlıklarınızda yapacağınız küçük değişiklikler, diz kireçlenmesini yönetmenizi kolaylaştırabilir. Gereksiz eklem yükünü azaltan, genel sağlığınızı destekleyen ve aktif kalmanıza yardımcı olan alışkanlıklara odaklanın.
Bu alışkanlıklar, belirtilerin uzun vadede kontrol altında tutulmasına yardımcı olabilir ve günlük aktivitelerinizi daha rahat yapmanızı sağlayabilir. En iyi sonuçlar için uygun bir tıbbi tedavi ve egzersiz programıyla birlikte uygulanmalıdır.
Diz kireçlenmesi için en uygun egzersizler; kas güçlendirme hareketlerini, hafif eklem hareketlerini ve düşük etkili aerobik aktiviteleri bir araya getirir. Bu egzersizler hareket kabiliyetini korumaya, kas desteğini artırmaya ve günlük hareketleri kolaylaştırmaya yardımcı olur.
Bu egzersizler dizinizi destekleyen kasları hedef alır ve eklemin rahat hareket etmesine yardımcı olur.
Bu aktiviteler diz eklemlerine nispeten az yük bindirirken kalp ve dolaşım sistemi dayanıklılığını artırır.
Egzersizlerinizi daha güvenli ve rahat şekilde yapmak için şu önerileri dikkate alın:
Rahatlıkla ve düzenli olarak yapabileceğiniz aktiviteleri tercih edin. Uygun bir egzersiz programı, kas gücünüzü, hareket kabiliyetinizi ve bağımsızlığınızı uzun vadede korumanıza yardımcı olabilir.
İlaçlar, diz kireçlenmesine bağlı ağrıyı azaltmaya ve günlük aktiviteleri daha rahat yapmanıza yardımcı olabilir. Doktorunuz belirtilerinize, tıbbi geçmişinize, kullandığınız diğer ilaçlara ve olası yan etkilere göre uygun ilacı belirler.
Bazı ilaçlar herkes için uygun olmayabilir. Örneğin ağızdan alınan NSAİİ'ler; böbrek hastalığı, mide ülseri veya kalp-damar hastalığı olan ya da kan sulandırıcı ilaç kullanan kişilerde ek riskler oluşturabilir.
Ağrı kesici ilaçlara başlamadan, farklı ilaçları birlikte kullanmadan veya bu ilaçları düzenli olarak almadan önce mutlaka doktorunuza ya da eczacınıza danışın. Olası ilaç etkileşimleri, yan etkiler ve uygun tedavi seçenekleri hakkında size bilgi verebilirler.
İlaçlar belirtileri kontrol altına almaya yardımcı olabilir ancak artrit nedeniyle kaybedilmiş kıkırdağı yeniden oluşturmaz. Genellikle egzersiz, fizik tedavi ve önerilen diğer tedavilerle birlikte kullanılırlar.
Uygun cerrahi dışı tedavilere rağmen artrit sürekli ağrıya neden oluyor ve günlük aktivitelerinizi kısıtlıyorsa diz protezi ameliyatı değerlendirilebilir. Ameliyat kararı, belirtilerinizin yaşam kalitenizi ne ölçüde etkilediğine ve diğer tedavilerin yeterli rahatlama sağlayıp sağlamadığına bağlıdır.
Ortopedi cerrahı, ameliyat önermeden önce belirtilerinizi, fiziksel fonksiyonlarınızı, genel sağlık durumunuzu ve görüntüleme sonuçlarınızı değerlendirir.
Aşağıdaki sorunları yaşıyorsanız doktorunuz diz protezi ameliyatını değerlendirebilir:
Ortopedi cerrahı ameliyat önermeden önce çeşitli faktörleri değerlendirir:
Cerrahi değerlendirme yapılması, mutlaka diz protezi ameliyatına ihtiyacınız olduğu anlamına gelmez. Karar; belirtilerinize, genel sağlık durumunuza, kişisel hedeflerinize ve klinik muayene bulgularına göre verilmelidir. Röntgende ileri derecede değişiklikler görülen bazı kişiler ameliyatsız şekilde yaşamlarını sürdürebilirken bazı kişilerde günlük yaşamı ciddi ölçüde kısıtlayan sorunlar ameliyatı gerekli bir seçenek hâline getirebilir.
İyileşme süresi; uygulanan tedaviye, artritin şiddetine, genel sağlık durumuna ve kişinin tedaviye verdiği yanıta bağlıdır. Bazı tedaviler birkaç saat veya gün içinde rahatlama sağlarken bazılarında belirgin iyileşme için birkaç hafta veya ay gerekebilir.
Cerrahi dışı tedaviler genellikle belirtileri kontrol altına almaya ve eklem fonksiyonlarını korumaya odaklanır. Diz protezi ameliyatı ise düzenli bir rehabilitasyon programı gerektiren daha uzun bir iyileşme sürecine sahiptir.
Cerrahi dışı tedavilerin etki gösterme ve iyileşme süreleri birbirinden farklıdır:
Kısmi veya total diz protezi ameliyatından sonra iyileşme genellikle birkaç ay sürer. Rehabilitasyon ameliyattan kısa süre sonra başlar ve diz hareketlerini, kas gücünü ve günlük fonksiyonları kademeli olarak geliştirir.
Aşağıdaki zaman çizelgesi, diz protezi ameliyatı sonrasındaki iyileşme sürecine genel bir bakış sunar:
| İyileşme Dönemi | Genel İlerleme |
|---|---|
| İlk 2 hafta | Yardım alarak yürümeye başlarsınız ve temel rehabilitasyon egzersizlerini uygularsınız. Bu dönemde şişlik ve rahatsızlık hissi yaygındır. |
| 3–6. haftalar | Yürüme, diz hareketleri ve günlük yaşamda bağımsızlık kademeli olarak gelişir. Bazı kişiler yürüteç yerine baston kullanmaya başlayabilir. İyileşme durumuna ve doktor önerisine bağlı olarak bu dönemde masa başı işe dönmek mümkün olabilir. |
| 6–12. haftalar | Alışveriş ve ev işleri gibi günlük aktivitelere kademeli olarak dönersiniz. Rehabilitasyondaki ilerlemeye göre düşük etkili egzersizlerin yoğunluğu artırılır. Cerrahınız aracı güvenli şekilde kontrol edebileceğinizi onayladığında araç kullanmaya başlayabilirsiniz. |
| 3–4. aylar | Birçok kişi kas gücünde, diz hareketlerinde ve günlük fonksiyonlarda belirgin iyileşme yaşar. |
| 6–12. aylar | Kas gücü, rahatlık ve hareket kabiliyeti gelişmeye devam edebilir. Bazı kişilerde zaman zaman şişlik veya sertlik görülebilir. |
Bu süreler genel tahminlerdir ve herkes için geçerli kesin iyileşme süreleri değildir. Kısmi ve total diz protezi ameliyatlarının iyileşme süreçleri farklılık gösterebilir. İlerlemeniz uygulanan cerrahi işleme, rehabilitasyona ve genel sağlık durumunuza bağlıdır.
İyileşme süreci boyunca cerrahınızın ve fizyoterapistinizin talimatlarına uyun. Diziniz hazır olmadan yorucu aktivitelere dönmek için acele etmeyin.
Özellikle yaş, genetik özellikler veya önceki yaralanmaların etkili olduğu durumlarda diz kireçlenmesini her zaman önlemek mümkün değildir. Bazı risk faktörleri kontrolünüz dışında olsa da belirli önlemler osteoartrit gelişme olasılığını azaltabilir veya mevcut hastalığın kontrol altında tutulmasına yardımcı olabilir.
Diz kireçlenmesine neden olan tüm risk faktörlerini ortadan kaldıramazsınız. Yaşlanma, aile öyküsü ve biyolojik cinsiyet osteoartrit gelişme olasılığını etkileyebilir. Özellikle menopoz sonrasında kadınlarda risk daha yüksektir.
Ancak değiştirilebilir bazı risk faktörlerine yönelik önlemler alabilirsiniz:
Diz osteoartritiniz varsa uygun tedavi ve yaşam tarzı düzenlemeleri belirtilerin kontrol altına alınmasına ve eklem fonksiyonlarının korunmasına yardımcı olabilir. Ancak bu önlemler, oluşmuş kıkırdak hasarını geri döndüremez.
Tek bir önlem, diz kireçlenmesinin gelişmeyeceğini veya ilerlemeyeceğini garanti edemez. Düzenli ve uygun bir tedavi planı belirtilerin kontrolüne, hareket kabiliyetinin korunmasına ve eklem fonksiyonlarının uzun vadede desteklenmesine yardımcı olabilir.
Diz ağrınız devam ediyorsa, günlük aktivitelerinizi kısıtlıyorsa veya uygun evde bakım yöntemleriyle düzelmiyorsa doktora başvurmalısınız. Tıbbi değerlendirme, ağrının altında yatan nedeni belirlemeye ve ek tedavi gerekip gerekmediğini anlamaya yardımcı olur.
Aşağıdaki durumlardan herhangi birini yaşıyorsanız doktor randevusu alın:
Bazı diz sorunları acil tıbbi değerlendirme gerektirir. Aşağıdaki durumlardan herhangi birini yaşıyorsanız vakit kaybetmeden tıbbi yardım alın:
Başvurmanız gereken uzmanlık dalı, belirtilerinize ve şüphelenilen nedene bağlıdır.
Devam eden veya giderek kötüleşen diz ağrısı mutlaka tıbbi değerlendirme gerektirir. Her diz ağrısı artritten kaynaklanmaz. Bu nedenle tedavi planı belirlenmeden önce doğru tanı konulması önemlidir.
Hayır. Diz ağrısı; menisküs yırtıkları, bağ yaralanmaları, tendinit, bursit ve eklem enfeksiyonları gibi birçok farklı rahatsızlıktan kaynaklanabilir. Artrit olası nedenlerden biridir ancak altta yatan sorunun belirlenmesi için uygun bir tıbbi değerlendirme gerekir.
Hayır. Diz kireçlenmesi herkeste aynı hızda ilerlemez. Bazı kişilerde değişiklikler yavaş yavaş gelişirken bazılarında belirtiler uzun süre aynı düzeyde kalabilir. Uygun tedavi ve takip, hareket kabiliyetinin ve fiziksel fonksiyonların korunmasına yardımcı olabilir.
Evet. Bazı kişilerin röntgen görüntülerinde diz osteoartriti bulguları görülmesine rağmen belirgin ağrı veya sertlik şikâyeti olmayabilir. Görüntüleme bulguları her zaman belirtilerle örtüşmez. Bu nedenle doktorlar değerlendirme sırasında fizik muayeneyi ve şikâyetlerinizi birlikte dikkate alır.
Evet. Diz kireçlenmesi her iki dizi de etkileyebilir ancak bir diz diğerine göre daha fazla etkilenebilir. Önceki yaralanmalar, eklem hizalanması ve kişisel farklılıklar hastalığın her iki dizde nasıl geliştiğini etkileyebilir.
Hayır, mutlaka geç kalmış sayılmazsınız. Diz protezi ameliyatı için uygunluk yalnızca yaşa bağlı değildir. Doktorlar ağrının şiddetini, eklem hasarını, hareket kabiliyetini, genel sağlık durumunu ve belirtilerin günlük yaşamı ne ölçüde etkilediğini değerlendirir.
Evet. Fizik tedavi kas gücünü, esnekliği, dengeyi ve eklem hareketlerini geliştirebilir. Fizyoterapist, belirtilerinize, fiziksel kapasitenize ve tedavi hedeflerinize uygun bir egzersiz programı da hazırlayabilir.
Evet. Yürüyüş, diz kireçlenmesi olan kişiler için genellikle uygun, düşük etkili bir aktivitedir. Kendinizi rahat hissettiğiniz bir mesafeyle başlayın ve yürüyüş sürenizi kademeli olarak artırın. Belirgin veya uzun süren rahatsızlığa neden olursa aktivitenizi azaltın ya da düzenleyin.
Diz kireçlenmesi sürekli ağrıya, sertliğe, hareket kabiliyetinde azalmaya ve günlük aktivitelerde giderek artan zorluklara neden olabilir. Bu etkiler artritin türüne ve şiddetine göre değişir. Uygun tedavi ve takip, belirtilerin kontrol altına alınmasına ve eklem fonksiyonlarının korunmasına yardımcı olabilir.
Evet. Bazı enjeksiyonlar belirtilerin geçici olarak hafiflemesini sağlayabilir. Kortikosteroid enjeksiyonları bazı hastalarda iltihaplanmayı ve ağrıyı azaltabilir. Hyalüronik asit ve PRP enjeksiyonlarının faydasına ilişkin bilimsel kanıtlar ise daha tutarsızdır. Bu tedavilerin sizin için uygun olup olmadığını doktorunuzla görüşün.