Uzmanlıklarım › Diz & Bacak › Patellofemoral Ağrı Sendromu
Patellofemoral ağrı sendromu (PFAS), dizin ön kısmındaki ağrıların yaygın nedenlerinden biridir. Diz kapağının çevresinde veya arkasında ağrıya yol açar. Özellikle patellofemoral ekleme yük bindiren aktiviteler sırasında belirginleşir. Koşucu dizi olarak da bilinen bu durum, tekrarlayan yüklenmeler, aktivite düzeyindeki değişiklikler veya hareket biçimindeki farklılıklar nedeniyle gelişebilir.
Bu yazıda patellofemoral ağrı sendromu hakkında bilmeniz gerekenleri bulabilirsiniz. Patellofemoral eklemin nasıl çalıştığını, PFAS'ın nedenlerini ve yaygın belirtilerini, tanı yöntemlerini ve mevcut tedavi seçeneklerini öğreneceksiniz. Ayrıca iyileşme sürecini, uzun vadeli beklentileri, korunma yöntemlerini, ameliyatın hangi durumlarda değerlendirilebileceğini ve PFAS'ın patellofemoral kireçlenmeden farklarını ele alıyoruz. Yazının sonunda sık sorulan soruların yanıtlarını da bulabilirsiniz.
Konsültasyon randevusu alın ve uzman ortopedi değerlendirmesinden yararlanın.
Patellofemoral ağrı sendromu, diz kapağının çevresinde veya arkasında hissedilen ve genellikle patellofemoral ekleme yük bindiren aktiviteler sırasında ortaya çıkan ağrıdır. Ön diz ağrısının yaygın nedenlerinden biridir ve halk arasında bazen koşucu dizi olarak adlandırılır.
Bu durum, patellanın (diz kapağının) femurla (uyluk kemiğiyle) birleştiği bölgeyi etkiler. Diz bükülüp düzleştirilirken patella, normalde femurun alt ucundaki bir oluk boyunca hareket eder. Tekrarlayan yüklenmeler, aktivite düzeyindeki değişiklikler veya hareket biçimindeki farklılıklar eklem çevresindeki baskıyı artırarak ağrıya neden olabilir.
Patellofemoral eklem, patellayı (diz kapağını) femura (uyluk kemiğine) bağlar. Yürürken, koşarken, çömelirken, merdiven çıkarken ve diğer aktiviteler sırasında dizin verimli hareket etmesine yardımcı olur. Diz bükülüp düzleştirilirken patella, femurun alt ucunda bulunan troklea adı verilen oluk boyunca kayar.
Bu eklemin çalışmasında rol oynayan temel yapılar şunlardır:
Diz bükülürken patella genellikle trokleanın alt kısmına doğru hareket eder. Diz düzleştirilirken yukarı doğru ilerler. Patella ile femur arasındaki temas, diz büküldükçe artar. Bu artış, özellikle ekleme daha fazla yük bindiren aktiviteler sırasında belirginleşir.
Patellofemoral ağrı sendromu, aktivite düzeyindeki değişiklikler, biyomekanik faktörler veya kas fonksiyonlarındaki farklılıklar patellofemoral eklem çevresindeki yükü artırdığında gelişebilir. PFPS genellikle tek bir yaralanmadan değil, birden fazla faktörün bir araya gelmesinden kaynaklanır. Bu faktörler, dizin tekrarlayan yükleri nasıl karşıladığını ve hareket sırasında patellanın nasıl ilerlediğini etkileyebilir.
Bu duruma katkıda bulunabilen yaygın faktörler şunlardır:
Bu faktörlerin birleşimi kişiden kişiye değişir. PFPS'nin tek bir nedeni yoktur. Hareket biçimindeki veya bacak dizilimindeki bir farklılık da mutlaka ağrıya yol açacağı anlamına gelmez.
Patellofemoral ağrı sendromu, genellikle patellofemoral ekleme binen yükü artıran aktiviteler sırasında şiddetlenen diz kapağı çevresinde ağrıya neden olur. Ağrı çoğunlukla diz kapağının çevresinde veya arkasında hissedilir ve zamanla gelişebilir. Diz bükme hareketlerinin tekrarlanması veya ekleme daha fazla yük bindiren aktiviteler belirtileri belirginleştirebilir.
Yaygın belirtiler şunlardır:
Belirtiler kişiden kişiye değişebilir. Dizin gerçek anlamda mekanik olarak kilitlenmesi PFPS için tipik değildir. Bu durum menisküs yaralanması veya eklem içindeki serbest bir parça gibi başka bir diz sorununa işaret edebilir.
Doktorlar patellofemoral ağrı sendromunu öncelikle hastanın şikâyet öyküsü ve fizik muayene ile teşhis eder. Tanı, ağrının tipik özelliklerine ve dize yük bindiren aktiviteler sırasında alışılmış ağrının yeniden ortaya çıkıp çıkmadığına dayanır.
PFPS öncelikle klinik değerlendirmeyle konulan bir tanıdır. Doktorlar tek bir görüntüleme testine dayanmak yerine hastanın şikâyetlerini fizik muayene ve fonksiyonel testlerin sonuçlarıyla birlikte değerlendirir.
Tedavinin amacı, ağrıyı artıran yükleri azaltmak, kas gücünü ve hareket kontrolünü geliştirmek ve günlük aktivitelere kademeli olarak dönmektir. PFPS çoğunlukla aktivite düzenlemesi, fizik tedavi, kas güçlendirme ve ağrı kontrolünün birlikte uygulanmasıyla tedavi edilir. Tedavi yaklaşımı; belirtilere, etkili olan faktörlere, aktivite düzeyine ve hareket kısıtlılıklarına göre belirlenir.
Genel olarak, PFPS tedavisinde temel yaklaşım ameliyatsız tedavi ve rehabilitasyondur. Aktivite düzenlemesi, fizik tedavi, kas güçlendirme, esneklik çalışmaları, ağrı kontrolü ve destekleyici yöntemler kişinin belirtilerine ve ihtiyaçlarına göre planlanmalıdır.
Patellofemoral ağrı sendromu genellikle ameliyatsız yöntemlerle tedavi edilir. Aktivite düzenlemesi, fizik tedavi ve kademeli kas güçlendirme temel tedavi yaklaşımlarıdır. Uygun ameliyatsız tedaviye rağmen belirtiler şiddetli ve kalıcı olduğunda veya altta yatan bir yapısal bozukluktan şüphelenildiğinde uzman değerlendirmesi gerekebilir.
Ameliyat, yeterli süre uygulanan ameliyatsız tedaviye rağmen iyileşmeyen şiddetli belirtileri olan seçilmiş hastalarda son seçenek olarak değerlendirilir. Bazı klinik kaynaklarda yaklaşık altı aylık düzenli ameliyatsız tedavi genel bir referans olarak kullanılır. Ancak uygun süre hastadan hastaya değişir.
Aşağıdaki durumlarda cerrahi tedavi değerlendirilebilir:
Uygulanacak cerrahi yöntem yalnızca PFPS tanısına değil, belirlenebilen yapısal soruna göre seçilir. Olası cerrahi yaklaşımlar şunlardır:
Bu işlemler, komplikasyonsuz PFPS vakalarında rutin olarak uygulanmaz. Öncelikle uzman hekim tanıyı doğrulamalı, belirtilere katkıda bulunan yapısal sorunu belirlemeli ve ameliyatın olası faydalarının risklerinden daha ağır basıp basmadığını değerlendirmelidir.
Genel olarak cerrahi tedavi, uygun ameliyatsız yöntemlere yeterli yanıt vermeyen, günlük işlevleri kısıtlayan kalıcı belirtileri ve belirlenebilir bir yapısal sorunu bulunan seçilmiş hastalar için değerlendirilir.
Patellofemoral ağrı sendromu, uygun tedaviyle genellikle kademeli olarak iyileşir. Ancak iyileşme süresi kişiden kişiye değişir. Bazı kişilerde belirtiler birkaç hafta içinde azalırken bazı kişilerde birkaç aylık rehabilitasyon gerekebilir. İyileşme süresi; belirtilerin ne kadar zamandır devam ettiğine, etkili olan faktörlere, aktivite düzeyine, tedaviye verilen yanıta ve rehabilitasyonun düzenli uygulanmasına bağlıdır.
İyileşme süreci genel olarak şu şekilde ilerleyebilir:
Belirtilerin ne kadar sürede iyileşeceğini etkileyen çeşitli faktörler vardır:
Koşu, zıplama veya diğer zorlayıcı aktivitelere çok hızlı dönülmesi belirtilerin yeniden ortaya çıkmasına neden olabilir. Aktivitelere kademeli dönmek ve kas gücü ile hareket kontrolünü geliştirmeye devam etmek, uzun vadede diz fonksiyonlarının korunmasına yardımcı olabilir. Uygun rehabilitasyona rağmen belirtiler devam ederse veya kötüleşirse yeniden değerlendirme gerekebilir.
Patellofemoral ağrı sendromunun uzun vadeli seyri kişiden kişiye değişir. Uygun tedaviyle belirtiler azalabilir. Ancak PFPS her zaman kendiliğinden geçen kısa süreli bir durum değildir ve kalıcı hâle gelebilir. Uzun dönemli çalışmalarda, bazı yetişkinlerde ve ergenlerde birkaç yıl sonra bile ağrının veya fonksiyonel kısıtlılıkların devam ettiği bildirilmiştir.
Uzun vadeli süreçte şu durumlar görülebilir:
Uzun vadeli seyri çeşitli faktörler etkileyebilir. Özellikle 12 aydan uzun süren belirtiler, başlangıçta daha şiddetli ağrı ve diz fonksiyonlarının daha düşük olması, şikâyetlerin kalıcı olma olasılığının artmasıyla ilişkilendirilmiştir.
Planlı rehabilitasyon, diz fonksiyonlarının iyileşmesini destekleyebilir. Fizik tedavi genellikle kuadriseps, kalça ve kalça çevresindeki kasların güçlendirilmesine, hareket kontrolünün geliştirilmesine ve aktivite yükünün uygun şekilde düzenlenmesine odaklanır.
Genel olarak PFPS, düzenli rehabilitasyon ve uygun yük yönetimiyle iyileşebilir. Ancak her zaman kısa süreli bir sorun olarak değerlendirilmemelidir. Belirtiler devam ederse veya kötüleşirse, etkili olan faktörleri ya da başka bir diz sorununu belirlemek için ek değerlendirme gerekebilir.
Patellofemoral ağrı sendromunun her vakasını önlemek mümkün değildir. Ancak aktivite düzeyini kademeli artırmak, alt vücut kaslarını güçlendirmek, antrenman yükünü yönetmek ve etkili olan faktörleri ele almak patellofemoral eklem üzerindeki aşırı yükü azaltmaya yardımcı olabilir.
Uygulanabilecek temel önleme yöntemleri şunlardır:
Genel olarak korunma, dizin fiziksel taleplere kademeli olarak uyum sağlamasını amaçlar. Antrenman yoğunluğunu aşamalı artırmak, kas güçlendirme, yük yönetimi, doğru hareket mekaniği, uygun ayakkabı seçimi ve belirtileri erken fark etmek PFPS riskini azaltmaya yardımcı olabilir.
Patellofemoral ağrı sendromu ve patellofemoral kireçlenme, diz kapağının çevresinde veya arkasında ön diz ağrısına neden olabilir. Ancak bunlar farklı durumlardır. PFPS, temel olarak patellofemoral eklemle ilişkili ağrıyı ifade eder. Patellofemoral kireçlenme ise eklem kıkırdağında yapısal bozulma ve eklem içindeki diğer dejeneratif değişikliklerle karakterizedir.
| Özellik | PFPS | Patellofemoral Kireçlenme |
|---|---|---|
| Altta yatan sorun | Aktivite değişiklikleri, kas zayıflığı veya hareket mekaniği gibi faktörlerle ilişkili patellofemoral eklem ağrısı | Patellofemoral eklemi etkileyen dejeneratif değişiklikler |
| Kıkırdak dejenerasyonu | Tanı koymak için gerekli değildir | Genellikle kıkırdak kaybı veya dejenerasyonu görülür |
| Belirtiler | Koşma, merdiven çıkma, çömelme, zıplama veya uzun süre oturmayla sıklıkla artan ön diz ağrısı | Merdiven çıkma, çömelme, yürüme veya ekleme yük bindiren diğer aktivitelerle artabilen ön diz ağrısı |
| Sertlik | Özellikle uzun süre oturduktan sonra sertlik görülebilir. Ancak belirgin sabah sertliği daha az tipiktir. | Sertlik daha sık görülür ve dinlenme veya hareketsizlik dönemlerinden sonra ortaya çıkabilir. |
| Krepitasyon | Tıklama, çıtlama veya sürtünme sesleri görülebilir | Eklemdeki dejeneratif değişiklikler ilerledikçe sürtünme veya çıtırtı sesleri oluşabilir |
| Görüntüleme | Görüntüleme sonuçları normal olabilir ve tanı için rutin olarak gerekli değildir | Röntgende eklem aralığında daralma veya diğer dejeneratif değişiklikler görülebilir |
| Terminoloji | Patellofemoral ağrı sendromu; halk arasında koşucu dizi olarak da bilinir | Patellofemoral osteoartrit veya patellofemoral kireçlenme |
Bu iki durumun belirtileri birbirine benzeyebilir. Bu nedenle diz kapağı çevresindeki ağrı, tek başına belirli bir tanı anlamına gelmez. PFPS, belirgin kıkırdak hasarı olmadan da ortaya çıkabilir. Patellofemoral kireçlenmede ise eklemde yapısal dejenerasyon bulunur. Klinik değerlendirme ve gerektiğinde görüntüleme yöntemleri, belirtilerin altında yatan nedeni belirlemeye yardımcı olabilir.
Evet, patellofemoral ağrı sendromu iyileşebilir. Özellikle ağrıyı artıran aktivitelerin azaltılması ve etkili olan faktörlerin ele alınması fayda sağlayabilir. İyileşme süreci kişiden kişiye değişir. Bazı kişilerde belirtilerin kalıcı olarak azalması için planlı rehabilitasyon, kas güçlendirme ve aktivite düzeyinin kademeli olarak düzenlenmesi gerekir.
PFPS olan kişiler koşmaya devam edebilir, ancak bu durum belirtilere, antrenman yüküne, kas gücüne ve fiziksel kapasiteye bağlıdır. Ağrıyı artıran aktiviteleri azaltmak ve belirtiler ile hareket kontrolü iyileştikçe koşu mesafesini kademeli olarak artırmak, koşuya daha güvenli dönmeye yardımcı olabilir.
Aktivite sonrasında hafif şişlik görülebilir. Ancak belirgin veya tekrarlayan diz şişliği, komplikasyonsuz PFPS için daha az tipiktir. Fark edilir düzeyde şişlik veya eklem içinde sıvı birikmesi başka bir diz sorununa işaret edebilir. Bu nedenle şişlik doğrudan PFPS'ye bağlanmamalı ve değerlendirilmelidir.
Uygun rehabilitasyona rağmen diz ağrısı devam ediyorsa, kötüleşiyorsa veya günlük aktiviteleri kısıtlıyorsa bir uzmana başvurmalısınız. Belirgin şişlik, dizin mekanik olarak kilitlenmesi, instabilite veya ciddi bir yaralanma sonrasında ortaya çıkan belirtiler de başka diz sorunlarının değerlendirilmesi için uzman muayenesi gerektirir.