Uzmanlıklarım › Diz & Bacak › MPFL Yaralanması
MPFL yaralanması, diz kapağının stabil kalmasına yardımcı olan ve dizin iç tarafında bulunan güçlü bir bağ olan medial patellofemoral ligamenti etkiler. Bu yaralanma genellikle diz çıkığı, ani dönme hareketi, dengesiz bir iniş veya doğrudan darbe sırasında diz kapağının dışa doğru kaymasıyla meydana gelir.
Bu yazıda MPFL yaralanmaları hakkında bilmeniz gerekenleri açıklıyoruz. Yaralanmanın nedenlerini, türlerini, yaygın belirtilerini, tanı yöntemlerini ve mevcut tedavi seçeneklerini öğreneceksiniz. Ayrıca MPFL onarımı ve rekonstrüksiyonu, iyileşme süreleri, ameliyatın hangi durumlarda değerlendirilebileceği ve hastaların sıkça sorduğu sorular ele alınmaktadır.
Konsültasyon randevusu alarak uzman ortopedi değerlendirmesinden yararlanın.
MPFL yaralanması, medial patellofemoral ligamentin gerilmesi veya yırtılmasıyla meydana gelir. Bu durum genellikle diz kapağının dışa doğru kaymasından sonra ortaya çıkar. MPFL, dizin iç tarafında bulunan ve patellayı (diz kapağını) femura (uyluk kemiğine) bağlayan güçlü bir bağdır.
Bu bağ, patellanın femurun alt ucundaki troklear oluk adı verilen sığ oluk içinde merkezde kalmasına yardımcı olur. Özellikle diz bükülmesinin ilk aşamasında diz kapağının aşırı şekilde dışa kaymasını önleyen temel yumuşak doku desteğini sağlar.
Yaralanma hafif bir gerilmeden kısmi veya tam bağ yırtığına kadar değişebilir. Hasarın şiddeti dizin stabilitesini etkileyebilir. Ayrıca diz kapağının tekrar tekrar yer değiştirmesine veya çıkmasına bağlı tekrarlayan patellar instabiliteye katkıda bulunabilir.
MPFL yaralanması çoğunlukla travma veya ani bir hareket değişikliği sırasında diz kapağının dışa doğru zorlanmasıyla meydana gelir. Bu durum bağın gerilmesine, kısmen yırtılmasına veya tamamen kopmasına neden olabilir.
Yaralanmanın nedenleri ve risk faktörleri sıklıkla birbiriyle ilişkilidir. Ani bir hareket yaralanmayı tetikleyebilirken bazı anatomik veya fiziksel özellikler diz kapağının stabilitesini azaltabilir.
MPFL yaralanmasının başlıca nedenleri ve risk faktörleri şunlardır:
MPFL yaralanması tek bir travmatik olay sonucunda gelişebilir veya diz kapağı instabilitesine yatkınlık oluşturan faktörlerin bulunduğu bir dizde ortaya çıkabilir. Bu faktörlerin belirlenmesi, tedavinin planlanmasına ve tekrarlayan instabilite riskinin azaltılmasına yardımcı olabilir.
MPFL yaralanmaları hafif bir bağ zorlanmasından kısmi veya tam yırtığa kadar değişebilir. Doktorlar yaralanmanın şiddetini, bağdaki hasarın derecesine göre sınıflandırabilir.
Doktorlar MPFL yaralanmasını konumuna göre de tanımlayabilir. Yırtık diz kapağına yakın bölgede, bağın orta kısmında veya femura bağlandığı noktada oluşabilir. Bağın yapışma yerinden ayrılırken yanında küçük bir kemik parçasını da kopardığı avülsiyon yaralanması da görülebilir.
MPFL yaralanmasının belirtileri, bağ hasarının şiddetine ve diz kapağındaki instabilitenin derecesine göre değişir. Yaralanma sonrasında ağrı, şişlik ve diz kapağının yerinden kaydığı hissi sık görülür.
MPFL yaralanmasının yaygın belirtileri şunlardır:
Hafif bir MPFL yaralanması, belirgin instabilite olmadan ağrıya, hassasiyete ve hafif şişliğe neden olabilir. Kısmi yırtıkta orta şiddette ağrı, şişlik ve geçici diz kapağı instabilitesi görülebilir. Tam yırtık ise şiddetli ağrıya, belirgin şişliğe, ciddi instabiliteye veya diz kapağının çıkmasına ya da tekrarlayan kısmi çıkıklara yol açabilir.
MPFL yaralanmasına kıkırdak, kemik, menisküs veya dizin diğer yapılarındaki hasarlar eşlik ediyorsa belirtiler daha belirgin olabilir. Diz kapağının sürekli kaydığı veya dizin boşaldığı hissediliyorsa ortopedi uzmanına başvurulmalıdır.
Doktorlar MPFL yaralanmasını; yaralanma öyküsü, fizik muayene ve uygun görüntüleme yöntemlerini birlikte değerlendirerek teşhis eder. Tanı sürecinde bağ hasarı, diz kapağının stabilitesi ve kemik, kıkırdak veya dizin diğer yapılarında eşlik eden yaralanmalar araştırılır.
Doktor, yaralanmanın nasıl meydana geldiğini ve diz kapağının tamamen çıkıp çıkmadığını veya kısmen yer değiştirip değiştirmediğini sorar. Ayrıca ağrı, şişlik, çıt sesi veya hissi, önceki diz kapağı çıkıkları ve geçmiş diz yaralanmaları hakkında bilgi alabilir.
Doktor; şişlik, morarma, diz kapağının iç tarafındaki hassasiyet, dizin hizalanması, hareket açıklığı ve bacağın üzerine basabilme durumunu değerlendirir.
Doktor, diz kapağını nazikçe hareket ettirerek aşırı dışa doğru kayma olup olmadığını kontrol eder. Diz kapağının yerinden çıkabileceği hissini ortaya çıkarabilen patellar endişe testi de uygulanabilir.
Doktor, diz bükülüp düzleştirilirken diz kapağının nasıl hareket ettiğini gözlemler. Anormal hareket veya aşırı dışa kayma, patellar instabiliteye işaret edebilir.
Muayenede kıkırdak hasarı, osteokondral yaralanmalar, menisküs sorunları veya diğer bağ yaralanmaları da araştırılabilir. Bu bulgular tedavi kararlarını etkileyebilir.
Röntgen; kırıkları, kemik parçalarını, diz kapağının anormal hizalanmasını ve diz kapağının normalden yukarıda olması ya da troklear oluğun olağandan sığ olması gibi anatomik özellikleri gösterebilir. Ancak röntgen, MPFL'yi doğrudan görüntülemez.
MR, MPFL ve çevresindeki yumuşak dokuların ayrıntılı görüntülerini sağlar. Bağın gerilip gerilmediğini, kısmen yırtılıp yırtılmadığını veya tamamen kopup kopmadığını gösterebilir. MR ayrıca kıkırdak hasarını, kemik ezilmesini, osteokondral yaralanmaları, menisküs yırtıklarını ve diğer bağ yaralanmalarını tespit edebilir.
Özellikle cerrahi planlama sırasında kemik anatomisinin veya ölçümlerin ayrıntılı değerlendirilmesi gerektiğinde bilgisayarlı tomografi (BT) kullanılabilir. Diz kapağının hizalanmasını ve troklear oluğun şeklini değerlendirmeye yardımcı olabilir.
Tanı; MPFL hasarının şiddetini, diz kapağındaki instabilitenin derecesini ve eşlik eden yaralanmaların varlığını belirlemek için klinik muayene ile görüntüleme bulgularının birlikte değerlendirilmesiyle konur.
MPFL yaralanmasının tedavisi; yaralanmanın derecesine, dizin stabilitesine ve eşlik eden diğer yaralanmalara bağlıdır. Doktorlar ayrıca diz kapağının yerinden çıkıp çıkmadığını, instabilitenin devam edip etmediğini ve hastanın fiziksel aktivite düzeyini değerlendirir.
İlk kez yaşanan veya hafif seyreden MPFL yaralanmalarının çoğunda, özellikle belirgin kemik ya da kıkırdak hasarı yoksa, başlangıçta cerrahi dışı tedavi uygulanabilir.
Cerrahi dışı tedavi diz kapağının stabilitesini sağlamadığında veya belirgin yapısal hasar bulunduğunda ameliyat düşünülebilir. Diz kapağının tekrarlayan çıkıkları, cerrahi kararında önemli bir etkendir.
MPFL onarımı, yakın zamanda yırtılmış bağın yeniden orijinal yapışma noktasına tutturulmasını içerir. Bağ dokusunun onarıma uygun olduğu bazı akut yaralanmalarda bu yöntem tercih edilebilir.
MPFL rekonstrüksiyonunda hasarlı bağ, tendon grefti kullanılarak yeniden oluşturulur. Greft, hastanın kendi dokusundan veya bir donörden alınabilir.
MPFL rekonstrüksiyonu şu durumlarda değerlendirilebilir:
Diz kapağı çıkığı, osteokondral kırığa veya kıkırdak yaralanmasına neden olabilir. Yerinden ayrılmış kemik ve kıkırdak parçalarının çıkarılması ya da sabitlenmesi veya belirgin kıkırdak hasarının tedavisi için ameliyat gerekebilir.
Bazı hastalarda tekrarlayan instabiliteye katkıda bulunan anatomik farklılıklar bulunabilir. Bu hastalarda MPFL rekonstrüksiyonuna ek olarak tibial tüberkül osteotomisi veya diğer düzeltici cerrahi işlemler uygulanabilir.
Rehabilitasyon, tedavinin önemli bir parçasıdır. Program önce ağrı ve şişliğin kontrolüne, ardından hareket açıklığı, kas gücü, denge ve işlevsel hareketlerin geliştirilmesine odaklanır. Uygun hastalarda süreç, spora özgü aktivitelere kademeli dönüşle devam eder.
MPFL yaralanmasının iyileşme süresi, yaralanmanın derecesine ve dizin diğer yapılarının etkilenip etkilenmediğine bağlıdır. Süre; cerrahi dışı veya cerrahi tedavi uygulanmasına, diz kapağı instabilitesinin tekrarlamasına ve rehabilitasyon sürecindeki ilerlemeye göre de değişir.
| Yaralanma veya Tedavi | Ortalama İyileşme Süresi | Genel İyileşme Aşamaları |
|---|---|---|
| Hafif MPFL zorlanması | 2–6 hafta | Ağrı ve şişlik azalır; ardından hareket açıklığı yeniden kazanılır ve kaslar kademeli olarak güçlendirilir. |
| Kısmi MPFL yırtığı | 6–12 hafta | Dizlik ve rehabilitasyon, kas gücünün, dengenin ve diz kapağı stabilitesinin yeniden kazanılmasına yardımcı olur. |
| İlk kez yaşanan diz kapağı çıkığı, cerrahi dışı tedavi | 6–12 hafta | Normal aktivitelere dönmeden önce hareket açıklığı ve kas gücü kademeli olarak yeniden kazanılır. |
| MPFL onarımı | 4–6 ay | Spora dönüşten önce kademeli kas güçlendirme ve işlevsel egzersizler uygulanır. |
| MPFL rekonstrüksiyonu | 6–9 ay | Yeterli kas gücü ve diz stabilitesi sağlandıktan sonra koşu, çeviklik ve spora özgü antrenmanlara geçilir. |
| Karmaşık rekonstrüksiyon veya eşlik eden yaralanmalar | 9–12 ay veya daha uzun | Ek kemik, kıkırdak veya diz hizalamasını düzeltmeye yönelik cerrahi işlemler rehabilitasyon süresini uzatabilir. |
Tek başına görülen hafif bir yaralanma nispeten kısa sürede iyileşebilir. Cerrahi gerektiren karmaşık yaralanmalarda ise iyileşme aylar sürebilir. Her aşamada ilerlemenin güvenli olup olmadığına ortopedi uzmanı ve fizyoterapist birlikte karar vermelidir.
Özellikle yaralanma hafifse MPFL yaralanmasına rağmen yürümek mümkün olabilir. Daha ciddi yaralanmalarda ağrı, şişlik veya dizde instabilite yürümeyi zorlaştırabilir. Bacağın üzerine basabilmek, ciddi MPFL hasarını veya diz kapağı instabilitesini dışlamaz.
Evet. Diz kapağının tamamen çıkmadan kısmen dışa doğru yer değiştirdiği subluksasyon durumunda da MPFL yaralanabilir. Ani dönme, yön değiştirme veya diğer hareketler de diz kapağı tamamen çıkmadan bağın zorlanmasına ya da yırtılmasına neden olabilir.
Evet. Gerilmiş veya hasar görmüş MPFL, diz kapağını stabilize etme işlevini yeterince yerine getiremeyebilir. Bağın işlevindeki yetersizlik, özellikle başka anatomik risk faktörleri de varsa, tekrarlayan diz kapağı instabilitesine ve çıkıklara katkıda bulunabilir.
Dizlik kullanım süresi; yaralanmanın şiddetine, uygulanan tedaviye ve rehabilitasyondaki ilerlemeye göre değişir. Diz kapağını stabilize eden bir dizlik iyileşme sürecinde destek sağlayabilir. Dizlik kullanımının ne zaman azaltılacağına veya bırakılacağına ortopedi uzmanı karar verir.
MPFL ameliyatından sonra araç kullanmaya dönüş için herkes için geçerli sabit bir süre yoktur. Karar; ameliyat edilen bacağa, hareket kabiliyetine, aracı güvenli şekilde kontrol edebilme durumuna, ağrıya, kullanılan ilaçlara ve doktorun onayına bağlıdır.
Egzersiz, MPFL rehabilitasyonunun bir parçası olabilir ancak aktivitelerin yoğunluğu kademeli olarak artırılmalıdır. Rehabilitasyon genellikle hareket açıklığını yeniden kazanmaya ve belirtileri kontrol altına almaya odaklanır. Ardından uygun görüldüğünde kas güçlendirme, denge, işlevsel hareketler ve spora özgü egzersizlere geçilir.
Özellikle bağın işlevi yetersiz kaldığında veya anatomik faktörler diz kapağının stabilitesini etkilemeye devam ettiğinde instabilite tekrarlayabilir. Uygun rehabilitasyon ve gerekli yapısal sorunların tedavisi, tekrarlayan instabiliteyle ilişkili risk faktörlerinin kontrolüne yardımcı olabilir.